OLUŞUMLARINA GÖRE KAYAÇLAR (GEOİT.BLOGCU.COM)

              OLUŞUMLARINA  GÖRE  KAYAÇLAR

       Kayaçların  ana  kökeni  magmadır. Ama  magmanın zamanla  yüzeye  çıkması  ve  kayaçların  parçalanması , yüksek  basınç  altında  kalması  yada  tekrar  tortulaşmalarıyla  farklı  özelliklere  sahip  kayaç  grupları  ortaya  çıkmıştır. Kayaçlar  oluşumları  ve  yapısal  özelliklerine  göre  püskürük , tortul  ve  başkalaşım  kayaçları  olmak  üzere  üç  ana  gruba ayrılır :

 1 – PÜSKÜRÜK ( MAGMATİK = KATILAŞIM ) KAYAÇLAR : Bu  kayaçlar  manto  tabakasındaki  ergimiş  magmanın  yerkabuğunun  içine  sokularak   ya da  yeryüzüne  çıkarak  soğumasıyla  oluşurlar. Püskürük  kayaçların  özellikleri , bu  kayaçları  meydana  getiren  minerallerin  cinsine  ve  katılaştıkları  yere  göre  değişir. Örneğin , yer  kabuğunun  içinde  soğuyan  magma , yavaş  yavaş  soğuduğu  için  iri  kristallidir. Çünkü ,  kristallerin  erime  sıcaklıkları  farklı  olduğu  için  soğuma  sürecinde  farklı  aralıklarla  katılaşırlar. Buna  karşılık  yeryüzüne  çıkarak  hava  ile  temas  eden  lavlar  hızla  soğudukları  için  ince  kristalli  ve  camsı  bir  özellik  gösterirler.  Püskürük  kayaçlar  soğudukları  yere  göre    ve  dış  püskürük  kayaçlar  olmak  üzere  iki gruba  ayrılır :

   A – İÇ  PÜSKÜRÜK  KAYAÇLAR : Yer kabuğunun  derinliklerinden  yeryüzüne  doğru  ilerleyen  magmanın , yeryüzüne  ulaşamadan  yer kabuğunun  derinliklerinde  katılaşmasıyla  oluşurlar  ve  ancak  üzerlerindeki  kayaç  tabakalarının  zamanla  aşınmasıyla  yer  yüzeyine  ulaşırlar. Başlıca    püskürük  kayaçlar ; granit , siyenit , diorit  ve  gabro’dur.     

           Bir    püskürük  taşı  olan  granit  kendine  özgü  yüzey  şekilleri  oluşturmasıyla  diğer  kayaç  türlerinden  ayrılır. Kütle  halindeki  granitler , fiziksel  ve  kimyasal  ayrışmaya  uğradıklarında   değişik  şekil  ve  boyutlarda  bloklara  dönüşür. Granitlerin  ayrışması  sonucu  yer  yer  birbiri  üzerinde  irili  ufaklı  ve  köşeleri  yuvarlaklaştırılmış  bloklardan  oluşan  bir  topoğrafya  şekli  meydana  gelir. Buna  TOR  TOPOĞRAFYASI  denir. Tor  topoğrafya  şekillerinde  granitin  çatlaklı  olup  olmaması  gibi  kayaç  özellikleri  yanı  sıra  iklim  şartları da  etkilidir. Granit , dayanıklı  ve  sert  olması  nedeniyle  birçok  tarihi  yapıda  kullanılmıştır. Mısır  piramitlerinin  günümüze  kadar  gelmesinde  bu  özelliği  etkili  olmuştur. Günümüzde de  işlendikten  sonra  zeminlerin  kaplanmasında  kullanılır.          

B – DIŞ  PÜSKÜRÜK  KAYAÇLAR : Magmanın  yer kabuğunu  yarıp  yeryüzüne  çıkarak  soğumasıyla  oluşurlar. Başlıca  dış  püskürük  kayaçlar ; bazalt , andezit , volkan  camı ( obsidiyen ) , tüf , trakit , incitaşı , katrantaşı  ve  süngertaşı’dır. Kristalli  olmaları  ve  kütle  halinde  bulunmaları  ortak  özellikleridir.

               Volkanik  faaliyet  sırasında  çıkan  küllerin  üst  üste  birikmesiyle  oluşan  tüfler , aşınmaya  karşı  fazla  dirençli  değildir. Bu  nedenle  tüflü  yamaçlardan  inen  selinti  suları  tüfleri  kolayca  aşındırırken , tüflerin  arasında  bulunan  bazalt  ve  andezit  gibi  dirençli  kayaçları  ve  bunların  altındaki  tüflü  kısımları  aşındıramaz. Böylece  peri bacaları  oluşur. Volkanik  tüfler , yurdumuzda  Nevşehir – Ürgüp – Göreme   yöresinde  karakteristik  yüzey  şekillerinin  gelişmesine  neden  olmaktadır.

 

YAZININ  TÜM  HAKLARI  AHMET YILDIRIM’A  AİTTİR. BU  SİTE  AMATÖR  BİR  SİTEDİR.

( GEOİT.BLOGCU.COM) YAZILAR  ÖĞRENCİ  VE  EĞİTİMCİLERE  HİZMET   AMACIYLA  YAYINLANMAKTADIR. ANCAK  İZİN  ALMADAN  VEYA  YAZININ  ORİJİNAL  ADRES  KAYNAĞINI  BELİRTMEDEN  BAŞKA  SİTELERDE  YAYINLAYANLAR  BLOGCU  VE  DİĞER  YAYIN  MECRALARI  ARACILIĞIYLA  TEŞHİR  EDİLECEK , GEREKLİ  İŞLEMLER  YAPILACAKTIR.  

2 – TORTUL  KAYAÇLAR : Yer kabuğunu  oluşturan  kayaçlar , dış  kuvvetlerin ( akarsu , buzul , rüzgar  v.b. ) etkisiyle  fiziksel  ve  kimyasal  ayrışmaya  uğrayarak  kil , kum  ve  çakıl  boyutuna  ayrılırken , eriyik  halde  su  içine de  karışabilirler. Ayrışmaya  uğrayan  bu  maddeler  dış  kuvvetler  tarafından  taşınıp  akarsu , göl , deniz  tabanlarında  veya  vadi  ve  ova  yüzeylerinde  üst  üste  biriktirilir. Birikintilerin  zamanla  sıkılaşıp  katılaşmalarıyla  tortul  taşlar  oluşur. Daha  çok  tabakalar  halinde  bulunan  tortul  taşların  içinde  oluştukları  dönemlere  ait  çeşitli  canlıların  taşlaşmış  kalıntılarından  oluşan  fosiller bulunur. Fosiller , tortul  kayaçların  oluştukları  dönemin  özellikleri  hakkında  bilgi  verir.

                  Tortul  kayaçlar , oluşum  şekillerine  göre  üçe  ayrılır :

A – KIRINTILI ( MEKANİK = FİZİKSEL ) TORTUL  KAYAÇLAR : Dış  kuvvetler  tarafından  aşındırılarak  taşınan  malzemelerin  jeosenklinal  alanlarda  çökelmesi  ve  doğal  çimento  ile  birleşmesi  süreçlerinden  geçerek  oluşurlar. Başlıcaları ; Mil taşı , kum taşı ( gre ), kil taşı ( şist ) , çakıltaşı’dır. ( Çakıl taşları  köşeli  ise Breş , hem  köşeli  hem  yuvarlak  ise  Konglemera , çoğunlukla  yuvarlak  taşlardan  oluşuyorsa  Puding  adını  alır. )                   

B – KİMYASAL  TORTUL  KAYAÇLAR : Bazı  maddeler  su  ile  kolay  çözünürler. Çözünerek  suya  karışan  mineraller , suyun  buharlaşmasıyla  tekrar  çökelerek  kimyasal  tortul  kayaçları  oluşturur. Başlıcaları ; kalker ( kireç taşı ) , jips

( alçı taşı ) , kaya tuzu , dolomit , traverten , sarkıt , dikit  ve  sütunlardır. Kimyasal  tortul  kayaçların  sular  tarafından  işlenmesiyle  karstik  şekiller  meydana  gelir. Ülkemizde  özellikle  Akdeniz  bölgesinde  yaygındır.

C – ORGANİK  TORTUL  KAYAÇLAR : Okyanus , deniz , göl  ve  akarsu  tabanlarında  veya  karalar  üzerindeki  çanaklarda  çeşitli  bitkisel  ve  hayvansal  maddelerin  tortulaşmalarıyla  oluşurlar. Mercan kaya , antrasit , taşkömürü , linyit , turba  ve  tebeşir  bunlara  örnektir. Jeolojik  zamanlar  içerisinde  ormanlar  tortulaşarak  taşlaşmış  ve  kömürler  oluşmuştur. ( En  eski  oluşan  kömür antrasit’tir. Daha  sonra  sırasıyla  taş kömürü , linyit  ve  turba  oluşmuştur. ) Kömür  ve  petrol  gibi  organik  oluşumlar  günümüzde  en  önemli  enerji  kaynakları  arasındadır.            

3 – BAŞKALAŞIM ( METAMORFİK ) KAYAÇLARI : Tortul  ya da  püskürük  kayaçların  mineral  yapılarının  yüksek  sıcaklık  ve  basıncın  etkisiyle  değişime  uğramasıyla  oluşurlar. Örnek :

                                                                           BAŞKALAŞIM ( yüksek  sıcaklık  ve  basınç )

      KALKER  ( kimyasal  tortul  kayaç )         ..………………………         MERMER

      KİL TAŞI  ( fiziksel  tortul  kayaç )            ……………………….         ŞİST

      KUM TAŞI ( fiziksel  tortul  kayaç )           ………………………          KUVARSİT

      GRANİT ( İç  püskürük  kayaç )                ………………………          GNAYS 

      TAŞKÖMÜRÜ ( organik  tortul  kayaç )   ………………………           ELMAS

Yorum Yaz